Panama đã tiếp quản hai cảng chiến lược Balboa và Cristobal sau khi tòa án tuyên vô hiệu hợp đồng nhượng quyền với doanh nghiệp có trụ sở tại Hong Kong, làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc quanh quyền kiểm soát hạ tầng then chốt của Kênh đào Panama.
Ngày 23/2, chính phủ Panama chính thức giành quyền kiểm soát hai cảng nằm ở hai đầu Kênh đào Panama, sau khi Tòa án Tối cao tuyên hợp đồng nhượng quyền với Panama Ports Company (PPC) – công ty con của tập đoàn CK Hutchison có trụ sở tại Hong Kong – là vi hiến. Theo sắc lệnh đăng trên công báo, Cơ quan Hàng hải Panama được phép tiếp quản và vận hành hai cảng vì “lợi ích xã hội khẩn cấp”, đồng thời tiếp nhận toàn bộ tài sản cần thiết để duy trì hoạt động, bao gồm thiết bị, phương tiện và hệ thống công nghệ.
Quyết định này được thực hiện sau khi phán quyết ban hành từ tháng 1 chính thức có hiệu lực. Nhóm kỹ thuật giám sát quá trình chuyển giao cho biết việc tiếp quản nhằm bảo đảm hoạt động không bị gián đoạn, đồng thời các hợp đồng mới cho từng cảng sẽ được xây dựng riêng biệt thay vì cơ chế nhượng quyền chung như trước đây. Tổng thống José Raúl Mulino trước đó cho biết chính phủ sẽ tiến hành giai đoạn chuyển tiếp và hướng tới các thỏa thuận nhượng quyền mới với điều khoản có lợi hơn cho Panama, trong khi hoạt động tại các cảng vẫn diễn ra bình thường.
Mỹ ủng hộ, Trung Quốc phản đối
Một quan chức cấp cao Mỹ cho biết Washington hoan nghênh động thái của Panama, coi đây là bước đi khẳng định chủ quyền và phù hợp với quan điểm của Tổng thống Donald Trump về việc hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc tại các hạ tầng chiến lược. Mỹ cho rằng việc các thực thể có liên hệ với Bắc Kinh tham gia kiểm soát những điểm then chốt của kênh đào có thể ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế và an ninh của Washington.
Ngược lại, phía Trung Quốc và chính quyền Hong Kong chỉ trích quyết định này, cho rằng việc hủy bỏ hợp đồng đã tồn tại gần 30 năm có thể làm suy yếu môi trường pháp lý và niềm tin của nhà đầu tư. Tổng thống Mulino bác bỏ các cáo buộc, khẳng định Panama hành động theo đúng quy trình pháp luật và ưu tiên hiện nay là duy trì việc làm cũng như hoạt động ổn định của hệ thống cảng.
Về phía doanh nghiệp, CK Hutchison cho biết đã đầu tư hơn 1,8 tỷ USD vào cơ sở hạ tầng cảng tại Panama trong gần ba thập niên và đã khởi kiện trọng tài quốc tế theo quy định của Phòng Thương mại Quốc tế, cáo buộc chính phủ vi phạm hợp đồng nhượng quyền. Diễn biến này cũng diễn ra trong bối cảnh tập đoàn đang xem xét bán hơn 40 cảng trên toàn cầu trong một thương vụ nhiều tỷ USD với liên danh do BlackRock và Mediterranean Shipping Company dẫn đầu, trong khi phía Trung Quốc được cho là đang cân nhắc vai trò của hãng vận tải quốc doanh Cosco.
Điểm nóng mới trong cạnh tranh Mỹ – Trung
Tranh chấp liên quan đến Balboa và Cristobal đã âm ỉ trong nhiều tháng và dần trở thành một phần của cuộc cạnh tranh chiến lược giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Hai cảng này nằm ở hai đầu Kênh đào Panama, tuyến hàng hải xử lý khoảng 5% thương mại đường biển toàn cầu và có vai trò đặc biệt quan trọng đối với thương mại cũng như hoạt động quân sự của Mỹ.
Panama Ports Company đã vận hành các cảng này từ năm 1997 theo hợp đồng nhượng quyền 25 năm và được gia hạn vào năm 2021. Tuy nhiên, Tổng kiểm toán Panama đã yêu cầu hủy bỏ việc gia hạn vào năm ngoái, với lý do vi phạm hiến pháp và nghĩa vụ tài chính. Phán quyết cuối cùng của Tòa án Tối cao, không thể kháng cáo trong nước, đã vô hiệu toàn bộ cơ sở pháp lý của thỏa thuận nhượng quyền.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đánh giá quyết định này giúp giảm nguy cơ một thực thể có liên hệ với Bắc Kinh kiểm soát cả hai đầu tuyến vận tải chiến lược. Một số nghị sĩ Mỹ cũng coi đây là dấu hiệu cho thấy ảnh hưởng của Washington tại khu vực vẫn đóng vai trò quan trọng.
Việc Panama tiếp quản hai cảng không chỉ là vấn đề pháp lý và kinh tế, mà còn phản ánh sự cạnh tranh ngày càng rõ nét giữa các cường quốc trong việc kiểm soát các tuyến hạ tầng hàng hải có ý nghĩa chiến lược toàn cầu.
