Ngày 12/2, chính quyền Tổng thống Donald Trump chính thức ban hành quy định hủy bỏ một trụ cột quan trọng của khung pháp lý về biến đổi khí hậu tại Mỹ, qua đó tước bỏ cơ sở cho phép Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) điều chỉnh ô nhiễm khí nhà kính.
Động thái này được dự báo sẽ mở ra một cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm, với hệ quả không chỉ trong nước mà còn ảnh hưởng tới các nỗ lực chống biến đổi khí hậu toàn cầu.
Theo CNN, trọng tâm của quyết định là việc thu hồi “kết luận về nguy cơ gây hại” (endangerment finding) do EPA ban hành năm 2009. Văn bản này xác định sáu loại khí nhà kính, trong đó có carbon dioxide, là mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng theo Đạo luật Không khí Sạch. Đây chính là nền tảng pháp lý để EPA triển khai các quy định kiểm soát khí thải đối với nhà máy điện, ngành dầu khí và phương tiện giao thông dưới thời các cựu Tổng thống Barack Obama và Joe Biden.
Phát biểu tại Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump tuyên bố chính quyền “chính thức chấm dứt cái gọi là kết luận về nguy cơ gây hại”, đồng thời cho rằng chính sách này là một sai lầm nghiêm trọng. Ông khẳng định việc bãi bỏ không liên quan đến sức khỏe cộng đồng và chỉ trích các quy định khí hậu trước đây là gây tổn hại cho nền kinh tế.
Song song với đó, chính quyền cũng hoàn tất việc hủy bỏ các tiêu chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông vốn được xây dựng dựa trên kết luận năm 2009. Dưới thời ông Biden, các quy định này được siết chặt nhằm thúc đẩy chuyển dịch sang xe điện và xe hybrid tiết kiệm nhiên liệu.
Việc xóa bỏ nền tảng pháp lý nói trên cũng tạo điều kiện để chính quyền xem xét đảo ngược các quy định khác liên quan đến khí thải từ nhà máy điện và hoạt động khai thác dầu khí, dù các bước tiếp theo sẽ phải trải qua quy trình pháp lý riêng.
Trong thông cáo, EPA cho rằng các chính quyền tiền nhiệm đã mở rộng thẩm quyền vượt quá khuôn khổ của Đạo luật Không khí Sạch khi sử dụng đạo luật này để điều chỉnh khí thải liên quan đến biến đổi khí hậu toàn cầu. Theo cơ quan này, luật hiện hành không trao quyền rõ ràng cho EPA trong việc ban hành các tiêu chuẩn khí thải phương tiện nhằm xử lý vấn đề khí hậu, vì vậy kết luận năm 2009 không có cơ sở pháp lý vững chắc.
Ông Lee Zeldin, người đứng đầu EPA, gọi đây là “hành động bãi bỏ quy định lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ” và cho rằng kết luận năm 2009 là ví dụ điển hình của việc cơ quan liên bang vượt quá thẩm quyền.
Tuy nhiên, tiền lệ pháp lý trước đây lại khẳng định quyền hạn của EPA. Năm 2007, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết cơ quan này có quyền điều chỉnh khí nhà kính theo Đạo luật Không khí Sạch; năm 2022, tòa tiếp tục công nhận quyền đó dù thu hẹp phạm vi áp dụng. Vì vậy, quyết định mới được xem là thách thức trực tiếp đối với các tiền lệ này và gần như chắc chắn sẽ bị đưa ra tòa.
Joe Goffman, cựu lãnh đạo Văn phòng Không khí và Bức xạ của EPA dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, nhận định với CNN rằng chính quyền Trump đang theo đuổi một chiến lược pháp lý dài hạn nhằm loại bỏ vĩnh viễn thẩm quyền của EPA trong việc điều chỉnh khí nhà kính theo Đạo luật Không khí Sạch.
Jeff Holmstead, luật sư năng lượng và cựu quan chức EPA dưới thời cựu Tổng thống George W. Bush, cho rằng nếu quyết định được duy trì, EPA trong tương lai có thể mất hoàn toàn quyền kiểm soát khí thải carbon dioxide, trừ khi Quốc hội ban hành luật mới, điều hiện chưa nhận được sự đồng thuận lưỡng đảng.
Ngay sau thông báo, nhiều tổ chức môi trường và y tế công cộng cam kết sẽ khởi kiện. Abigail Dillen, Chủ tịch tổ chức pháp lý môi trường Earthjustice, tuyên bố các tòa án đã nhiều lần khẳng định nghĩa vụ của EPA trong việc kiểm soát ô nhiễm khí hậu và cho rằng quyết định mới không phù hợp với luật pháp lẫn thực tế khoa học.
Một liên minh các tổ chức y tế, bao gồm Hiệp hội Phổi Mỹ và Hiệp hội Y tế Công cộng Mỹ, cũng thông báo sẽ tham gia kiện tụng, gọi động thái này là trái pháp luật.
Cuộc đối đầu pháp lý sắp tới có thể định hình lại vai trò của EPA cũng như tương lai chính sách khí hậu Mỹ trong nhiều thập kỷ. Với vị thế là nền kinh tế lớn nhất thế giới và một trong những quốc gia phát thải carbon hàng đầu, bất kỳ thay đổi nào trong định hướng khí hậu của Mỹ đều có thể tạo tác động sâu rộng đến nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu toàn cầu.
