Cuộc xung đột quân sự liên quan đến Iran đang tạo ra những cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Một trong những ngành chịu tác động rõ rệt nhất là ngành phân bón, bởi sản xuất và vận chuyển phân bón phụ thuộc mạnh vào khí tự nhiên và các tuyến vận tải ở Trung Đông.

Câu hỏi đặt ra là: ngành phân bón đang hưởng lợi hay chịu thiệt hại từ cuộc xung đột này?

Câu trả lời là cả hai: trong ngắn hạn, nhiều doanh nghiệp phân bón có thể hưởng lợi từ giá tăng, nhưng về dài hạn thị trường lại đối mặt với rủi ro lớn về nguồn cung và chi phí sản xuất.

Trung Đông – trung tâm của chuỗi cung ứng phân bón thế giới

Trung Đông là khu vực cực kỳ quan trọng đối với thị trường phân bón toàn cầu, đặc biệt là phân đạm (urea, ammonia). Theo các báo cáo ngành nông nghiệp quốc tế, khu vực này chiếm khoảng 33% nguồn cung phân bón nitơ toàn cầu, chủ yếu là ure và ammonium nitrate.

Ngoài ra, nhiều nhà máy phân bón phụ thuộc trực tiếp vào khí tự nhiên làm nguyên liệu đầu vào. Điều này khiến ngành phân bón nhạy cảm với bất kỳ cú sốc nào trên thị trường năng lượng.

Cuộc xung đột tại Iran cũng xảy ra đúng thời điểm nhạy cảm khi eo biển Hormuz – tuyến vận tải quan trọng của dầu khí và hóa chất – bị gián đoạn, gây xáo trộn thương mại hàng hóa toàn cầu.

Giá phân bón tăng mạnh khi căng thẳng leo thang

Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông nhanh chóng lan sang thị trường phân bón toàn cầu, khiến giá nhiều sản phẩm tăng mạnh.

Ngay sau khi căng thẳng leo thang, giá phân bón đã phản ứng rất nhanh. Giá urea tăng thêm khoảng 60–80 USD/tấn chỉ trong vài ngày do lo ngại nguồn cung bị gián đoạn, trong khi giá urea tại thị trường Mỹ (New Orleans) cũng tăng mạnh trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung toàn cầu. Đồng thời, nhiều nhà cung cấp tại Trung Đông đã tạm dừng chào bán hàng để đánh giá tình hình vận chuyển và rủi ro địa chính trị.

Nguyên nhân chính là nguy cơ tắc nghẽn thương mại phân bón qua eo biển Hormuz – tuyến vận tải có thể ảnh hưởng tới khoảng 1/3 thương mại phân bón toàn cầu – khiến thị trường lo ngại kịch bản tương tự cú sốc hàng hóa sau khi Nga xâm lược Ukraine năm 2022.

Chi phí sản xuất phân bón cũng tăng mạnh

Mặt khác, ngành phân bón lại chịu áp lực lớn từ chi phí đầu vào, đặc biệt là khí tự nhiên.

Chiến sự tại Trung Đông đã khiến giá dầu và khí tự nhiên tăng vọt do nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng và vận tải qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, khí tự nhiên là nguyên liệu chính để sản xuất ammonia – thành phần cơ bản của phân đạm.

Các chuyên gia thị trường nông nghiệp cảnh báo rằng nếu giá khí tự nhiên tiếp tục tăng, chi phí sản xuất phân bón ở châu Âu và nhiều khu vực khác sẽ tăng mạnh, khiến nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt.

Ngành phân bón hưởng lợi trong ngắn hạn nhưng đối mặt rủi ro dài hạn

Với sự kết hợp giữa nguồn cung gián đoạn và nhu cầu nông nghiệp ổn định, nhiều doanh nghiệp phân bón có thể hưởng lợi trong ngắn hạn từ một số yếu tố sau:

• Giá bán tăng: Giá ure và ammonia tăng nhanh giúp cải thiện biên lợi nhuận của các nhà sản xuất, đặc biệt là các doanh nghiệp ngoài Trung Đông.
• Nguồn cung bị thắt chặt: Nếu các nhà máy ở Iran hoặc khu vực Vịnh Ba Tư phải ngừng hoạt động, các nhà sản xuất ở Mỹ, Canada hoặc Bắc Phi có thể giành thêm thị phần.
• Nhu cầu nông nghiệp ổn định: Nông dân vẫn phải mua phân bón để đảm bảo năng suất, đặc biệt trong mùa gieo trồng, giúp duy trì nhu cầu tương đối ổn định.

Tuy nhiên, dù giá tăng có lợi cho một số doanh nghiệp, cuộc xung đột vẫn khiến toàn ngành đối mặt với nhiều rủi ro:

• Gián đoạn logistics: Các hãng tàu đã bắt đầu tránh tuyến Hormuz, khiến chi phí vận chuyển tăng mạnh.
• Biến động năng lượng: Giá khí tự nhiên tăng có thể buộc nhiều nhà máy phân bón tại châu Âu phải giảm công suất.
• Nguy cơ lạm phát lương thực: Khi giá phân bón tăng, chi phí sản xuất nông nghiệp cũng tăng theo, kéo theo giá lương thực toàn cầu.

Kết luận

Cuộc xung đột liên quan đến Iran đang đặt ngành phân bón vào một tình thế “hai mặt”. Trong ngắn hạn, nhiều doanh nghiệp có thể hưởng lợi khi giá phân bón tăng mạnh do lo ngại gián đoạn nguồn cung.

Tuy nhiên về dài hạn, rủi ro liên quan đến nguồn cung, chi phí năng lượng và logistics có thể gây ra những bất ổn lớn cho toàn ngành. Nếu xung đột kéo dài hoặc eo biển Hormuz thực sự bị phong tỏa, thị trường phân bón toàn cầu có thể bước vào một chu kỳ biến động mới, tương tự cú sốc hàng hóa năm 2022.