Trong bối cảnh bất ổn địa chính trị và tài chính toàn cầu gia tăng, vàng đang quay trở lại vai trò trung tâm trong chiến lược dự trữ của nhiều ngân hàng trung ương. Theo ông Rod Ringrow, lãnh đạo mảng khách hàng chính thức của Invesco, vàng vẫn được xem là “nơi trú ẩn cuối cùng” khi niềm tin vào tiền pháp định suy giảm.

Một sự cố hy hữu từng xảy ra với Ngân hàng Trung ương Serbia đã phần nào phản ánh mức độ coi trọng vàng hiện nay. Chỉ ít phút sau khi cất cánh, Thống đốc ngân hàng này nhận được cuộc gọi khẩn thông báo một lô vàng trị giá hàng triệu USD đã bị bỏ quên trên đường băng tại Thụy Sĩ do không được ưu tiên vận chuyển. Dù là kim loại quý, vàng vẫn xếp sau hàng hóa dễ hư hỏng trong vận tải hàng không. “Đó là một bài học đắt giá”, bà Tabaković chia sẻ tại một hội nghị gần đây.

Serbia chỉ là một trong nhiều quốc gia đang đẩy mạnh tích trữ vàng, đảo ngược tư duy kinh tế từng thống trị suốt nhiều thập kỷ. Xu hướng này đang góp phần đẩy giá vàng thế giới lên các mức kỷ lục mới. Trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép lên tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, thị trường tài chính toàn cầu biến động mạnh, giá vàng đã vượt mốc 4.600 USD/ounce và nhiều dự báo cho rằng kim loại quý này có thể tiến sát 5.000 USD trong năm nay.

Kể từ khi Tổng thống Donald Trump làm gián đoạn trật tự đa phương, cả nhà đầu tư tư nhân lẫn ngân hàng trung ương đều gia tăng nắm giữ vàng. Tỷ trọng vàng trong dự trữ toàn cầu đã tăng gấp đôi trong vòng 10 năm, lên hơn 25% tổng tài sản dự trữ – mức cao nhất trong gần ba thập kỷ.

Giới phân tích cho rằng xu hướng này không chỉ đến từ giá vàng tăng mạnh, mà còn phản ánh việc các ngân hàng trung ương coi vàng như “tấm khiên bảo hiểm” trước rủi ro toàn cầu. Nhiều quốc gia đồng thời rút vàng khỏi các kho lưu trữ ở nước ngoài và chủ động giảm mức độ phụ thuộc vào USD.

Theo ông Raphaël Gallardo, kinh tế trưởng tại Carmignac, thế giới đang rời xa trật tự “Pax Americana” để bước vào giai đoạn hỗn loạn địa chính trị. “Niềm tin vào các tài sản định giá bằng USD đang suy giảm khi nguy cơ bị phong tỏa hay tịch thu có thể xảy ra chỉ sau một đêm”, ông nhận định, đồng thời cho rằng vai trò của USD với tư cách là trụ cột danh nghĩa của hệ thống tiền tệ toàn cầu đang bị xói mòn.

Trước đây, dự trữ ngoại hối chủ yếu xoay quanh USD, kết hợp với euro, yen, bảng Anh, vàng và trái phiếu, nhằm bảo đảm ổn định thị trường và tỷ giá. Trong lịch sử, các đồng tiền từng được neo vào vàng theo hệ thống Bretton Woods năm 1944, trước khi mối liên kết này chấm dứt vào thập niên 1970 khi Mỹ tách USD khỏi vàng.

Hiện nay, vị thế của USD suy yếu rõ rệt do thâm hụt ngân sách kéo dài, sự can thiệp chính trị vào Fed và việc Mỹ sử dụng các biện pháp trừng phạt tài chính, trong đó có việc đóng băng dự trữ của Nga sau xung đột Ukraine. Dù vậy, USD vẫn chưa có đối thủ đủ tầm thay thế. Tỷ trọng đồng bạc xanh trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ 66% xuống khoảng 57% trong vòng một thập kỷ, chủ yếu vì các đồng tiền khác chưa đạt đủ quy mô và độ phổ biến toàn cầu. Trong bối cảnh đó, vàng trở thành lựa chọn thay thế tự nhiên.

Đến tháng 6/2025, giá vàng tăng mạnh đã giúp kim loại quý này vượt euro, trở thành tài sản dự trữ lớn thứ hai thế giới chỉ sau USD. Theo ông Gallardo, vàng “tỏa sáng theo cách mặc định”, bởi đây là tài sản không gắn với nghĩa vụ nợ của bất kỳ quốc gia nào – điều mà nhà kinh tế John Maynard Keynes từng gọi là “tàn tích man rợ”.

Khảo sát của Invesco với 50 ngân hàng trung ương cho thấy khoảng một nửa có kế hoạch tăng tỷ trọng vàng trong dự trữ, trong khi gần 70% muốn đưa vàng đang gửi ở nước ngoài về lưu trữ trong nước. Sau xung đột Nga – Ukraine, nguy cơ “vũ khí hóa dự trữ” đã khiến nhiều quốc gia đánh giá lại rủi ro khi lưu giữ vàng ở nước ngoài.

Truyền thống gửi vàng tại London, New York hay Thụy Sĩ – những trung tâm tài chính ổn định – đang dần thay đổi. Dù Ngân hàng Anh vẫn là nơi lưu trữ khoảng 400.000 thỏi vàng cho gần 70 tổ chức chính thức, nhiều quốc gia đã đẩy mạnh “hồi hương vàng”. Ấn Độ, Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Lan đều đã đưa hàng trăm tấn vàng về nước. Đức là một trong những nước tiên phong từ thập niên 2010, rút vàng khỏi Mỹ và Pháp vì lo ngại an ninh trong bối cảnh địa chính trị phức tạp.

Hiện nay, các quốc gia tích trữ vàng mạnh nhất thường là những nước đối mặt rủi ro địa chính trị cao, trong đó nổi bật là Ba Lan, Kazakhstan, Azerbaijan và Trung Quốc. Bắc Kinh đã nắm giữ hơn 2.000 tấn vàng, đứng thứ sáu toàn cầu, dù Mỹ vẫn dẫn đầu với khoảng 8.000 tấn dự trữ tại Fort Knox.

Một số quốc gia lại đi theo hướng ngược lại. Anh từng bán phần lớn dự trữ vàng vào cuối thập niên 1990, đúng thời điểm giá vàng chạm đáy. Trong khi đó, một số ý kiến cho rằng tài sản kỹ thuật số có thể trở thành kênh dự trữ mới, song thị trường tiền số vẫn quá biến động và phần lớn còn neo giá theo USD hoặc vàng.

Theo ông Jonathan Fortun từ Viện Tài chính Quốc tế, vàng đang trong giai đoạn thăng hoa, tiền số có thể là bước tiếp theo, nhưng hiện chưa có tài sản nào đủ sức thay thế vai trò của USD. Ông cho rằng nếu thế giới buộc phải quay lại trao đổi bằng vàng, đó không phải là vấn đề lớn nhất, mà là dấu hiệu cho thấy một cuộc khủng hoảng sâu rộng hơn đang hình thành.