Sau khi Mỹ mạnh tay áp thuế quan, ngày càng nhiều quốc gia bắt đầu thắt chặt nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc, đúng như dự báo trước đó của Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent rằng thế giới khó có thể hấp thụ lượng cung dư thừa khổng lồ từ nền kinh tế lớn thứ hai toàn cầu.
Chính sách thuế quan của Tổng thống Donald Trump, kết hợp với tình trạng dư thừa công suất kéo dài tại Trung Quốc, đang tạo ra những xáo trộn đáng kể trong thương mại toàn cầu. Khi cánh cửa vào thị trường Mỹ ngày càng hẹp, dòng hàng giá rẻ từ Trung Quốc buộc phải tìm lối đi khác, chủ yếu là châu Âu và Đông Nam Á.
Trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, nhiều quốc gia bắt đầu cân nhắc hoặc triển khai các biện pháp phòng vệ thương mại, trong đó thuế quan đối ứng được xem là lựa chọn tương tự cách tiếp cận của chính quyền ông Trump. Theo Nikkei Asia, nhận định của ông Scott Bessent về việc các nước sẽ buộc phải nâng thuế với hàng Trung Quốc đang dần trở thành hiện thực.
Từ tháng 1/2026, Mexico dự kiến áp mức thuế lên tới 50% đối với khoảng 1.400 mặt hàng nhập khẩu, phần lớn có xuất xứ từ Trung Quốc. Tại châu Âu, làn sóng xe điện Trung Quốc đổ vào thị trường cũng đang gia tăng nhanh chóng. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cảnh báo EU có thể phải áp dụng các biện pháp cứng rắn hơn, bao gồm thuế quan, nếu Bắc Kinh không có động thái xử lý các quan ngại liên quan đến mất cân đối thương mại và tình trạng bán phá giá.
Số liệu cho thấy trong 11 tháng đầu năm, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm 19% so với cùng kỳ, trong khi xuất khẩu sang EU và ASEAN lần lượt tăng 8% và 14%. Bất chấp các rào cản thuế quan từ Mỹ, thặng dư thương mại của Trung Quốc trong giai đoạn này lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỷ USD.
Lợi thế giá rẻ tiếp tục giúp hàng hóa Trung Quốc mở rộng thị phần toàn cầu. Trong hai năm qua, giá xuất khẩu bình quân của ô tô Trung Quốc sang EU giảm 9%, nhưng sản lượng lại tăng tới 50%. Xu hướng tương tự cũng diễn ra với thép, linh kiện điện tử, pin mặt trời và nhiều mặt hàng khác, khiến giá xuất khẩu bình quân của Trung Quốc giảm khoảng 17%.
Theo các tổ chức nghiên cứu, nguồn gốc của mức giá thấp này đến từ các khoản trợ cấp quy mô lớn của chính phủ Trung Quốc. Một phân tích của tổ chức nghiên cứu Mỹ cho thấy tổng giá trị trợ cấp công nghiệp của Bắc Kinh tương đương khoảng 5% GDP, cao gấp nhiều lần so với Mỹ hoặc Nhật Bản.
Trong lĩnh vực xe năng lượng mới, sản lượng xe điện và xe hybrid sạc ngoài của Trung Quốc hiện ước tính đạt khoảng 36 triệu chiếc, gấp đôi nhu cầu nội địa. Tính chung, Trung Quốc chiếm khoảng 30% sản lượng sản xuất toàn cầu, trong khi tiêu dùng trong nước chỉ chiếm khoảng 13%.
Với tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm lao động trẻ vẫn ở mức cao khoảng 17%, Trung Quốc được dự báo sẽ tiếp tục đẩy mạnh xuất khẩu để duy trì tăng trưởng việc làm. Điều này càng làm gia tăng căng thẳng thương mại tại nhiều khu vực.
EU và Canada đã chính thức nâng thuế với xe điện Trung Quốc, với lý do các sản phẩm này vi phạm các quy định của WTO liên quan đến trợ cấp và cạnh tranh công bằng. Một số quốc gia khác, trong đó có Indonesia, cũng đang cân nhắc các biện pháp tương tự.
Trong bối cảnh cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO hoạt động kém hiệu quả, các nhà phân tích cho rằng thuế quan sẽ tiếp tục được các nước sử dụng như một công cụ chủ đạo để đối phó với tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc.
Tại Mỹ, thâm hụt thương mại hàng hóa năm 2025 gần như chắc chắn vượt mốc 1.000 tỷ USD, đánh dấu năm thứ năm liên tiếp duy trì ở mức cao. Dù thâm hụt với Trung Quốc thu hẹp, thâm hụt với Mexico và một số đối tác khác lại gia tăng, cho thấy hàng Trung Quốc vẫn có thể tiếp cận thị trường Mỹ thông qua các nước trung gian.
Theo giới phân tích, nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở mức tiêu dùng quá lớn của Mỹ, khi nước này chỉ chiếm khoảng 15% sản lượng toàn cầu nhưng lại tiêu thụ tới 30%. Việc chính quyền ông Trump kéo dài các chính sách cắt giảm thuế thông qua đạo luật One Big Beautiful Bill cho thấy Mỹ vẫn ưu tiên duy trì đà chi tiêu mạnh.
Dù thương mại toàn cầu năm 2025 được dự báo vẫn tăng trưởng khoảng 2%, những biến dạng trong dòng chảy thương mại hiện nay được cảnh báo có thể trở thành rủi ro lớn đối với kinh tế thế giới nếu không được kiểm soát.
Không chỉ dừng lại ở kinh tế, các mất cân đối thương mại còn kéo theo hệ lụy chính trị. Chính sách thuế quan của Mỹ và làn sóng hàng giá rẻ từ Trung Quốc được dự báo sẽ gây áp lực lên thị trường lao động tại châu Âu và châu Á. Nếu chủ nghĩa dân túy gia tăng và các quốc gia quay lưng với toàn cầu hóa, dư địa xử lý những mất cân đối này thông qua hợp tác quốc tế sẽ ngày càng thu hẹp.
