Khi nhiều nền kinh tế thuộc Nam bán cầu và nhóm BRICS ngày càng gia tăng thanh toán ngoài đồng USD, một sự dịch chuyển âm thầm nhưng có tính toán đang diễn ra. Đây không chỉ là câu chuyện tiền tệ, mà phản ánh những toan tính địa chính trị sâu xa và nỗ lực tái cấu trúc cán cân quyền lực toàn cầu.

Cuối tháng 11/2025, ngay trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Johannesburg, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Nam Phi và Trung Quốc đã có cuộc gặp tại Pretoria để ra mắt một cơ chế thanh toán mới. Tại đây, Standard Bank, ngân hàng lớn nhất châu Phi xét theo tổng tài sản, trở thành tổ chức đầu tiên trên lục địa này kết nối trực tiếp với Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới của Trung Quốc. Việc tích hợp này cho phép các doanh nghiệp châu Phi thanh toán trực tiếp với Trung Quốc bằng đồng nhân dân tệ, không cần thông qua USD.

Trong nhiều thập kỷ sau Thế chiến II, USD giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tài chính toàn cầu và hiện vẫn được sử dụng trong phần lớn các giao dịch thương mại quốc tế. Tuy nhiên, những năm gần đây, các cuộc thảo luận về việc giảm phụ thuộc vào USD ngày càng sôi động, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển ở Nam bán cầu.

Xu hướng này được thúc đẩy mạnh bởi nhóm BRICS và các thành viên mở rộng. Brazil, Nam Phi đã kết nối với hệ thống thanh toán của Trung Quốc; Ấn Độ và UAE giao dịch bằng rupee và dirham; Trung Quốc thanh toán năng lượng và hàng hóa với nhiều đối tác bằng nhân dân tệ. Nga và Trung Quốc cũng chuyển mạnh sang sử dụng tiền tệ địa phương, một phần để giảm tác động từ các biện pháp trừng phạt của phương Tây.

Ở cấp độ đa phương, BRICS đang xúc tiến các sáng kiến thanh toán và tiền tệ kỹ thuật số nhằm hạn chế vai trò của USD và hệ thống SWIFT. Dù nhiều dự án vẫn ở giai đoạn thử nghiệm, tần suất và quy mô các giao dịch ngoài USD đang gia tăng rõ rệt, cho thấy động lực giảm phụ thuộc vào đồng tiền này ngày càng mạnh.

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ hưởng lợi lớn từ vị thế thống trị của USD. Mỗi giao dịch quốc tế bằng USD đều mang lại cho nền kinh tế Mỹ những lợi ích gián tiếp, từ dòng vốn, khả năng vay nợ rẻ đến ảnh hưởng địa chính trị. Tuy nhiên, ảnh hưởng đó đang bị thách thức khi Trung Quốc mở rộng vai trò tại Nam bán cầu, khu vực chiếm phần lớn dân số toàn cầu và tỷ trọng kinh tế ngày càng lớn.

Dù vậy, giao dịch bằng tiền tệ nội địa vẫn đối mặt với không ít rào cản. Không phải quốc gia nào cũng sẵn sàng nắm giữ và dự trữ tiền tệ của đối tác, đặc biệt khi quy mô thương mại song phương không đủ lớn. Ngoài ra, hạ tầng thanh toán, tính thanh khoản và khả năng mở rộng của các hệ thống thay thế vẫn cần thời gian để hoàn thiện.

Trên thực tế, USD và hệ thống SWIFT vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối trong thanh toán toàn cầu. Đồng nhân dân tệ, dù gia tăng hiện diện, vẫn chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn trong thương mại quốc tế. Điều đang thay đổi không phải là cấu trúc hệ thống, mà là động lực tìm kiếm các phương án thay thế.

Một dấu hiệu rõ ràng của sự dịch chuyển này là xu hướng gia tăng tích trữ vàng. Khi các quốc gia không còn xem USD là tài sản dự trữ hoàn toàn ổn định, họ chủ động đa dạng hóa dự trữ để giảm rủi ro phụ thuộc. Giá vàng và bạc tăng mạnh phản ánh tâm lý phòng ngừa trước những bất định của đồng tiền Mỹ.

Những biến động chính trị tại Mỹ cũng góp phần làm xói mòn niềm tin vào USD. Sự khó đoán trong chính sách, cùng với gánh nặng nợ công ngày càng lớn, khiến đồng bạc xanh không còn được nhìn nhận là điểm tựa an toàn tuyệt đối như trước. Tuy vậy, đa số chuyên gia cho rằng USD vẫn sẽ duy trì vai trò trung tâm trong trung và dài hạn, bởi hiện chưa có đồng tiền nào đủ sức thay thế toàn diện.

Điều các quốc gia Nam bán cầu và BRICS theo đuổi không hẳn là lật đổ USD, mà là xây dựng thêm lựa chọn. Họ tìm cách giảm phụ thuộc vào một đồng tiền duy nhất và vào cấu trúc tài chính do phương Tây kiểm soát, đồng thời tăng khả năng tự chủ trong thương mại và tài chính. Ngay cả các hệ thống mới vẫn phần nào sử dụng USD như một đơn vị tham chiếu.

Ở chiều ngược lại, Mỹ được cho là sẽ nỗ lực bảo vệ vị thế của đồng tiền này, bởi USD gắn chặt với sức mạnh kinh tế, tài chính và an ninh quốc gia. Khi các quốc gia ngày càng thận trọng với rủi ro từ USD và các hệ thống thanh toán thay thế dần hình thành, những trụ cột đó có nguy cơ bị bào mòn.

Vì vậy, USD có thể không đối mặt với một cú sụp đổ đột ngột, nhưng đang bước vào giai đoạn suy yếu chậm và kéo dài. Trong rất dài hạn, nếu một thách thức thực sự xuất hiện, nhiều ý kiến cho rằng nhân dân tệ có thể là ứng viên tiềm năng, đặc biệt nếu vai trò của nó trong thương mại năng lượng toàn cầu được mở rộng. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, đồng USD vẫn chưa có đối thủ đủ mạnh, không phải vì nó hoàn hảo, mà bởi thế giới vẫn thiếu những lựa chọn thay thế thực sự khả thi.