Một startup công nghệ tại Mỹ đang trở thành biểu tượng cho nỗ lực tái thiết chuỗi cung ứng đất hiếm trong nước, lĩnh vực lâu nay bị Trung Quốc thống trị gần như tuyệt đối.
Tại một nhà máy ở bang New Hampshire, các lò nung liên tục xử lý bột đất hiếm để tạo ra những khối kim loại thô, nguyên liệu quan trọng cho động cơ xe điện, thiết bị y tế và cả ngành quốc phòng. Đây là một phần trong chiến lược giành lại thị phần tinh chế đất hiếm mà Mỹ đã đánh mất suốt nhiều thập kỷ.
Các nguyên tố đất hiếm, dù không thực sự khan hiếm trong tự nhiên, lại rất khó và tốn kém để tinh chế. Hiện Trung Quốc xử lý hơn 90% sản lượng đất hiếm toàn cầu, tạo ra mối lo ngại lớn về an ninh chuỗi cung ứng đối với Mỹ và các nền kinh tế phương Tây.
Trước đây, Mỹ từng giữ vai trò quan trọng trong ngành này, nhưng đã dần rút lui từ giữa thập niên 1990 khi Trung Quốc tận dụng chính sách công nghiệp quyết liệt và chi phí môi trường thấp để hạ giá thành, khiến các đối thủ bên ngoài không thể cạnh tranh. Lợi nhuận mỏng cũng khiến các tập đoàn khai khoáng lớn không mặn mà, nhường chỗ cho các công ty nhỏ và startup đảm nhận vai trò tiên phong.
Phoenix Tailings, một startup có trụ sở gần Boston, là ví dụ điển hình. Công ty vận hành nhà máy tinh luyện tại Exeter, New Hampshire, sử dụng công nghệ khép kín với quy mô nhỏ nhưng thân thiện môi trường hơn các phương pháp truyền thống. Thay vì phát thải khí nhà kính mạnh như trong quy trình phổ biến tại Trung Quốc, hệ thống của Phoenix Tailings gần như không tạo ra khí thải ngoài lượng điện tiêu thụ.
Công ty thu mua bột đất hiếm từ các nguồn tại Mỹ, Nam Mỹ và Australia, đồng thời khẳng định đã chấm dứt phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc trong vài năm trở lại đây. Theo ban lãnh đạo, việc “cai” sự phụ thuộc này là điều kiện tiên quyết nếu Mỹ muốn xây dựng một ngành đất hiếm độc lập.
Bối cảnh địa chính trị đã vô tình tạo cú hích cho startup này. Khi căng thẳng thương mại Mỹ – Trung leo thang và Trung Quốc siết xuất khẩu đất hiếm, nhu cầu tìm nguồn cung thay thế tăng mạnh, giúp Phoenix Tailings thu hút thêm nhà đầu tư và khách hàng, chủ yếu đến từ ngành ô tô và quốc phòng.
Chính phủ Mỹ cũng bắt đầu can thiệp sâu hơn, thông qua các khoản đầu tư, trợ giá và hỗ trợ tài chính nhằm xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ khai thác, tinh chế đến sản xuất nam châm. Phoenix Tailings đã nhận hàng triệu USD tài trợ liên bang và kỳ vọng sẽ tiếp tục được hỗ trợ trong thời gian tới.
Dù vậy, thách thức vẫn còn lớn. Tinh chế đất hiếm là quá trình phức tạp, tiềm ẩn rủi ro môi trường, đặc biệt ở giai đoạn xử lý các nguyên tố phóng xạ như thorium. Ngoài ra, thị trường đất hiếm toàn cầu thiếu minh bạch, giá cả biến động mạnh và chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách bán dưới giá thành của Trung Quốc.
Theo lãnh đạo Phoenix Tailings, giá đất hiếm gần đây đã cải thiện khi các doanh nghiệp phương Tây tìm cách đa dạng hóa nguồn cung. Về dài hạn, công ty đặt mục tiêu kiểm soát toàn bộ quy trình, từ xử lý chất thải quặng đến sản xuất kim loại, nhằm giảm chi phí và hạn chế rủi ro biến động giá.
